ProSciEditing: Blog

Nawias w tekstach naukowych


Podstawowa funkcja tego znaku interpunkcyjnego to wydzielenie w tekstach mniej ważnych fragmentów. Nadużywanie nawisów jest niewskazane, w zamian zaleca się użycie innych znaków interpunkcyjnych – przecinków, myślników.

W niniejszym poście skupimy się jednak na wykorzystaniu nawiasów w tekstach naukowych. Najczęściej stosujemy je, gdy odnosimy się do (a) bibliografii, (b) tabeli, rysunku, diagramu itp. i (c) podajemy szczegółowe wyniki (np. statystyki opisowe, przedział ufności, wartość p itp.). Zdecydowanie rzadziej stosujemy nawiasy, gdy (d) robimy dygresję, (e) komentujemy treść zdania czy (f) wyjaśniamy treść zdania lub terminu.

Omówmy krótko poszczególne sytuacje.

Ad (a). Odnośniki do bibliografii. Jest to standardowe zastosowanie nawiasów, wynikające z wymagań wydawniczych.

Ad (b). Odnośniki do tabeli, rysunku, diagramu itp. Jest to bodaj najczęstszy sposób nawiązywania do tego typu elementów w artykule, nie zawsze jednak najkorzystniejszy. Przeanalizujmy przykład. Mamy następujące zdania:
"Zawartość tego składnika wzrosła dwukrotnie (Tabela 1)"
"Tabela 1 pokazuje, że zawartość tego składnika wzrosła dwukrotnie".
Jak widzimy, treści zawarte w powyższych zdaniach można zapisać w dwóch wariantach. Istotne jest jednak to, na co chcemy zwrócić naszą uwagę.
Podmiotem pierwszego z nich jest „zawartość składnika”, podmiotem drugiego – „Tabela 1”. Pamiętajmy jednak, że tabele i rysunki służą tylko do prezentacji wyników. Trzeba zatem uważać, by nie stały się one nazbyt istotnymi elementami ich opisywania, bo to przecież wyniki a nie tabele są najważniejsze. Które więc zdanie z merytorycznego punktu widzenia jest wartościowsze? Oczywiście zdanie 1., skupia bowiem uwagę na tym, co najbardziej istotne – czyli na wyniku, a nie na elemencie artykułu, który ten wynik opisuje.

Ad (c). Szczegółowe wyniki w nawiasie. Często naukowcy stosują taką metodę. O czym musimy jednak pamiętać? Zbyt długi nawias utrudnia przeczytanie i zrozumienie zdania. Spójrzmy na następujący przykład: "W odmianie A zawartość tego składnika wzrosła dwukrotnie, natomiast w odmianie B trzykrotnie (z 7 do 14 mg w odmianie A i z 5 do 15 mg w odmianie B)". Fragment w nawiasie raczej nie ułatwia zrozumienia zdania. A teraz przenieśmy te wartości bezpośrednio do zdania: "W odmianie A zawartość tego składnika wzrosła z 7 do 14 mg, czyli dwukrotnie, natomiast w odmianie B z 5 do 15 mg, czyli trzykrotnie." Łatwiej?

Oczywiście oba zdania można napisać inaczej - jednak proszę zauważyć, że nawias stanowi wtrącenie, które dla czytelnika jest pewną przeszkodą w płynnym czytaniu i zrozumieniu treści. W miarę możliwości lepiej jest takiego zastosowania nawiasów unikać, zwłaszcza jeżeli ich zawartość jest długa i trudna do przyswojenia. Zwykle krótkie nawiasy nie wadzą, ale nie znaczy to też, że należy je stosować często - zdanie po zdaniu przesiąknięte nawiasami szybciej zniechęcą czytelnika niż pomogą mu zrozumieć tekst.

Ad (d). Dygresje. W artykułach naukowych dygresji należy unikać. Zdecydowanie. Oczywiście zdarzają się wyjątki, ale jeżeli już - to nie w nawiasach. Od tego są przypisy, a dłuższą dygresję możemy też umiejętnie umieścić w samym tekście. W naukach ścisłych należy jednak unikać dygresji, bowiem nauki ścisłe mają być precyzyjne, a dygresja w precyzję godzi. Nieco inaczej sytuacja wygląda w tekstach, w których możemy sobie pozwolić na odstępstwa, np. w artykułach przedstawiających opinie czy esejach. Ale i wtedy musimy pamiętać, że dygresja niemal zawsze sprawia, że czytelnik skupia uwagę na czymś innym, na chwilę odchodzi od głównego tematu i może być mu trudno do niego nagle wrócić, gdy już dygresja się skończy.

Ad (e). Komentarz do treści zdania. To sytuacje, w których nawiasy są zdecydowanie nadużywane. Z naszego doświadczenia wynika, że wielu autorów stara się coś dopowiedzieć lub wyjaśnić przy pomocy nawiasu. Jeżeli jednak jego zawartość jest długa, treść staje się mało czytelna. Starajmy się zatem takie zdanie wtrącone skracać. Pamiętajmy złotą zasadę pisania: nie zakładajmy, że czytelnik zrozumie, co mamy na myśli, jeżeli tego nie napiszemy. Skróty myślowe, które autorowi mogą się wydawać oczywiste, dla czytelnika mogą być niezrozumiałe.

Ad (f). Wyjaśnienie terminu. Takie stosowanie nawiasów jest częste i akceptowalne. Jednak jest bardzo istotne, byśmy zapewnili komfort czytelnikowi, nie każąc mu zastanawiać się nad tym, o co chodzi. Jeżeli wyjaśniamy skrót, wszystko zazwyczaj jest jasne: "Analysis of variance (ANOVA) was used". Natomiast w wielu przypadkach czytelnik może mieć problemy ze zrozumieniem takiego wtrącenia. Rozpatrzmy następujące zdanie:

"We assume that in mink, the brown coat color is determined by the dominant B allele, but for the above reasons, we cannot reject the existence of a gene determining a darker shade of brown (a dark brown cordovan coat in mice)."

Co oznacza treść zawarta w nawiasie? Zdanie dotyczy norek, a tu nagle pojawia się odniesienie do myszy. Ale jak je należy rozumieć? Poniższe zdanie jest o wiele czytelniejsze:

"We assume that in mink, the brown coat color is determined by the dominant B allele, but for the above reasons, we cannot reject the existence of a gene determining a darker shade of brown (as is the case with a dark brown cordovan coat in mice, determined by the bc allele)."

Czytelnik nie będzie musiał się zastanawiać, o co chodzi - wstawka w nawiasie w czytelny sposób odnosi się do podobnej sytuacji u myszy. Zastanówmy się jednak, czy ten nawias jest potrzebny? Spróbujmy bez niego:

"We assume that in mink, the brown coat color is determined by the dominant B allele, but for the above reasons, we cannot reject the existence of a gene determining a darker shade of brown. Examples can be found in other species, like a dark brown cordovan coat in mice, determined by the bc allele."

Jest to oczywiście kwestia przynajmniej po części subiektywna, jednak ostatnie zdanie wydaje się być najbardziej czytelne. Jeżeli treść dotycząca myszy jest istotna, nawiasu nie należy zastosować. Zauważmy nadto, że aby wstawka w nawiasie była zrozumiała, musieliśmy ją znacznie wydłużyć. A jak już wspominaliśmy, długich nawiasów lepiej unikać. Zbyt często sprawiają one bowiem wrażenie, iż mamy do czynienia z dygresją albo dodatkową informacją. Uniknięcie nawiasu sprawia, że zdanie jest płynne - a płynne zdania czyta się o wiele łatwiej.


Podsumowując, stosujmy nawiasy, gdy musimy, ale zawsze pamiętajmy, że mogą one wybijać czytelnika z rytmu i utrudniać mu zrozumienie zdania.

30 lipiec 2019